Kotoba Drill — ก้าวไกลกว่า JLPT เรียนรู้วัฒนธรรมเบื้องหลังภาษาญี่ปุ่น
<- Back to blog

เรียนรู้ชีวิตญี่ปุ่นผ่านถ้อยคำ ⑦ 「いただきます」และ「ごちそうさま」 ─ ใจแห่งความขอบคุณในมื้ออาหาร

Kotoba Drill Editor

หัวข้อวันนี้

คนญี่ปุ่นจะพูดว่า「いただきます」ก่อนกินข้าว และหลังกินเสร็จจะพูดว่า「ごちそうさま（でした）」เรามักได้ยินคำสองคำนี้บ่อยมาก ทั้งที่บ้าน ที่โรงเรียน และที่ร้านอาหาร

คนที่มาญี่ปุ่นครั้งแรกอาจคิดว่า “พูดกับใครอยู่หรือ” “ถ้าไม่พูด จะเสียมารยาทไหม”

คำตอบอยู่ในบทความนี้ วันนี้เราจะเรียนคำทักทายบนโต๊ะอาหารด้วยภาษาญี่ปุ่นแบบง่าย และค่อย ๆ ทำความรู้จัก「感謝（かんしゃ） [kaɴɕa] ใจแห่งความขอบคุณ」ที่อยู่ลึกลงไปในคำเหล่านี้

คำศัพท์วันนี้（かな（ひらがなよみ）＋ IPA）

ภาษาญี่ปุ่นคำอ่านIPAความหมาย・วิธีใช้
「いただきます」（いただきます）[itadakimasɯ]คำทักทายที่พูดก่อนกินอาหาร มีความรู้สึกว่า “ขอบคุณต่อชีวิตและต่อผู้ที่ทำอาหารให้”
「ごちそうさまでした」（ごちそうさまでした）[ɡotɕisoːsama deɕita]คำทักทายที่พูดหลังอาหาร เป็นคำขอบคุณที่หมายถึง “อร่อยมาก ขอบคุณ”
「いただく」（いただく）[itadakɯ]คำถ่อมตัวของ「もらう」หรือ「食べる」
「命」（いのち）[inotɕi]การมีชีวิตอยู่ ชีวิตของสัตว์และพืช
「感謝」（かんしゃ）[kaɴɕa]ความรู้สึกขอบคุณ
「もったいない」（もったいない）[mottainai]ความรู้สึกว่าเสียดาย หากทำสิ่งที่ยังใช้ได้หรือยังกินได้ให้สูญเปล่า
Note

IPA เป็นค่าประมาณสำหรับการเรียนรู้ เสียงอาจเปลี่ยนเล็กน้อยตามพื้นที่และวิธีพูด

บันทึกวัฒนธรรม: 「いただきます」คือความขอบคุณต่อชีวิต

「いただきます」ไม่ใช่เพียงสัญญาณว่า “จะเริ่มกินแล้ว” เท่านั้น ในคำนี้มีใจแห่งความขอบคุณอย่างลึกซึ้งอยู่ด้วย

สิ่งที่เรากิน เดิมทีล้วนเป็น「命（いのち） [inotɕi] ชีวิต」ทั้งเนื้อ ปลา ข้าว และผัก ต่างก็เคยเป็นสิ่งมีชีวิต เรารับชีวิตนั้นเข้าสู่ร่างกายของเราด้วย「いただく（いただく） [itadakɯ]」

ดังนั้น「いただきます」จึงแสดงความขอบคุณสองอย่าง

  • ความขอบคุณต่อชีวิตของอาหาร
  • ความขอบคุณต่อผู้ที่ปลูก・ขนส่ง・ทำอาหารนั้นให้

มีชาวนาที่ปลูกข้าว มี「漁師」（りょうし / [ɾʲoːɕi] ชาวประมง）ที่จับปลา และมีครอบครัวหรือคนในร้านที่ทำอาหาร เพราะมีคนมากมายช่วยกัน อาหารจึงมาอยู่ตรงหน้าเราได้ 「いただきます」จึงเป็นคำที่กล่าว “ขอบคุณ” ต่อทั้งหมดนั้น

Callout

เวลาพูด「いただきます」หลายคนจะพนมมือไว้ที่หน้าอก นี่เป็นท่าทางที่แสดงความขอบคุณ แต่ถ้าไม่ทำ ก็ไม่ได้เสียมารยาท ธรรมเนียมนี้ต่างกันไปตามครอบครัวและพื้นที่

ที่มาของคำ: ทำไมจึงเป็นรูปนี้

คำทักทายทั้งสองมีที่มาที่น่าสนใจ เมื่อเข้าใจความหมายแล้ว ก็จะจำได้ง่ายขึ้น

「いただきます」＝รูปสุภาพของ「もらう」

「いただく」เป็นคำถ่อมตัวของ「もらう」และ「食べる」ในสมัยก่อน เมื่อผู้คนได้รับของสำคัญจากผู้ที่มีฐานะสูงกว่าหรือจากเทพเจ้า จะยกของนั้นขึ้นเหนือศีรษะหรือ「いただき」แล้วรับไว้ จากคำว่า「いただく」นั้น จึงกลายมาเป็นถ้อยคำเกี่ยวกับมื้ออาหาร กล่าวคือมีความหมายว่า “ขอรับชีวิตนี้ไว้ด้วยความขอบคุณ”

「ごちそうさま」＝คำขอบคุณที่อุตส่าห์วิ่งวุ่นเพื่อเรา

「ごちそう」เขียนด้วยคันจิว่า「御馳走」「馳走（ちそう） [tɕisoː]」เดิมหมายถึง “การวิ่งไปวิ่งมา” ในสมัยก่อน เมื่อต้อนรับแขก ผู้คนต้องวิ่งไปหลายที่เพื่อรวบรวมอาหารและเตรียมกับข้าว คำว่า「ごちそうさま」จึงเป็นคำขอบคุณต่อความเหน็ดเหนื่อยนั้น เป็นความรู้สึกว่า “ขอบคุณที่อุตส่าห์วิ่งวุ่นเพื่อฉัน”

Note

ก่อนอาหารใช้「いただきます」หลังอาหารใช้「ごちそうさま（でした）」จำให้เป็นคู่กันว่าเป็นคำก่อนและหลังมื้ออาหาร

แยกตามสถานการณ์: พูดเมื่อไร และพูดกับใคร

คำถามว่า “พูดกับใครอยู่หรือ” เป็นคำถามที่พบบ่อยมาก มาดูตามแต่ละสถานการณ์กัน

สถานการณ์วิธีพูดจุดสำคัญ
เมื่ออยู่บ้านคนเดียว「いただきます」／「ごちそうさま」แม้ไม่มีใครอยู่ ก็พูดเบา ๆ ได้ เป็นความขอบคุณต่ออาหาร
เมื่ออยู่กับครอบครัว「いただきます」／「ごちそうさまでした」หากพูดกับคนที่ทำอาหารให้ ความรู้สึกจะสื่อออกไปได้ชัดเจนขึ้น
อาหารกลางวันที่โรงเรียน（「給食」（きゅうしょく / [kʲɯːɕokɯ] อาหารกลางวันที่โรงเรียน））ทุกคนพูด「いただきます」พร้อมกันมักพูดพร้อมกันทั้งห้องตามสัญญาณของ「日直」（にっちょく / [ɲittɕokɯ] นักเรียนเวรประจำวัน）
ที่ร้านอาหาร（พูดเบา ๆ）「いただきます」ไม่จำเป็นต้องพูดเสียงดังกับพนักงานร้าน เป็นคำพูดถึงตัวเองหรือคนที่นั่งร่วมโต๊ะ
ที่บ้านเพื่อน「ごちそうさまでした！」หากขอบคุณครอบครัวที่ทำอาหารให้อย่างชัดเจน คนฟังมักรู้สึกดีใจ

กล่าวคือ ไม่ได้มีคู่สนทนาที่กำหนดตายตัวว่า “ต้องพูดกับใคร” นี่คือคำทักทายที่ขอบคุณอย่างเป็นธรรมชาติต่อชีวิตของอาหารและต่อทุกคนที่เกี่ยวข้อง

ลองดู “คำทักทายบนโต๊ะอาหาร” ของโลกเป็นกลุ่ม

คำทักทายก่อนและหลังมื้ออาหารแตกต่างกันไปตามประเทศและวัฒนธรรม เมื่อเปรียบเทียบกัน จะเห็นลักษณะเฉพาะของญี่ปุ่นได้ชัดขึ้น

【วัฒนธรรมที่มอบความขอบคุณหรือคำอธิษฐาน】

  • ในครอบครัวคริสต์จำนวนมาก จะสวดอธิษฐานสั้น ๆ ก่อนมื้ออาหาร เพื่อบอกความขอบคุณต่ออาหารแก่พระเจ้า จุดนี้คล้ายกับ「いただきます」ในแง่ของความขอบคุณ

【วัฒนธรรมที่เชื้อเชิญว่า “เชิญรับประทาน”】

  • เช่น ภาษาฝรั่งเศสว่า “บงนาเปตี” หรือภาษาเกาหลีว่า “มาชิตเก ทือเซโย” เป็นถ้อยคำที่ใช้เชื้อเชิญอีกฝ่ายว่า “เชิญรับประทาน”

【วัฒนธรรมที่คนกินเป็นผู้กล่าวขอบคุณ】

  • ธรรมเนียมที่คนกินกล่าวขอบคุณด้วย「いただきます」เหมือนในญี่ปุ่น ถือว่าค่อนข้างพบไม่บ่อยในโลก
Note

ความแตกต่างทางวัฒนธรรมไม่มีดีหรือไม่ดี ทุกวัฒนธรรมล้วนมีใจที่ให้ความสำคัญกับอาหารและกับผู้อื่น

บทสนทนาสั้น（กินข้าวเย็นที่บ้านเพื่อน）

สถานการณ์: แม่ของเพื่อนทำข้าวเย็นให้

− แม่: 「さあ、できましたよ。どうぞ。」 − คุณ: 「わあ、おいしそう！　いただきます。」 −（กินเสร็จแล้ว） − คุณ: 「とてもおいしかったです。ごちそうさまでした。」 − แม่: 「お粗末（そまつ）さまでした。たくさん食べてね。」


สำนวนจุดสำคัญ
「いただきます。」คำทักทายก่อนกินอาหาร หากพนมมือด้วยจะดูสุภาพ
「ごちそうさまでした。」คำขอบคุณหลังกินอาหาร หากพูดกับคนที่ทำอาหารให้อย่างชัดเจน คนฟังมักดีใจ
「お粗末さまでした。」คำตอบถ่อมตัวของคนที่ทำอาหารให้ หมายถึง “ไม่ได้เป็นของดีอะไรมากนัก”

「もったいない」ก็เป็นใจแห่งความขอบคุณเช่นกัน

คำที่เชื่อมโยงกับความขอบคุณในมื้ออาหารอีกคำหนึ่งคือ「もったいない」

「もったいない」คือความรู้สึกว่า เสียดายหากทิ้งอาหารที่ยังสามารถกินได้ ในเมื่อเราได้รับชีวิตมาแล้ว ก็ควรกินให้หมดเท่าที่ทำได้ ที่ญี่ปุ่น เด็ก ๆ มักได้รับการสอนแบบนี้มาตั้งแต่เล็ก

  • 「ごはんを残すのは、もったいないよ。」（การเหลือข้าวไว้เป็นเรื่องน่าเสียดายนะ）
  • 「一つぶのお米も、大切にしよう。」（ขอให้ให้ความสำคัญกับข้าวทุกเมล็ด）

「いただきます」「ごちそうさま」「もったいない」ทั้งสามคำนี้เกิดจากใจเดียวกัน คือใจที่ให้ความสำคัญกับชีวิตของอาหาร

ลองเปลี่ยนเป็นภาษาญี่ปุ่นแบบง่าย

คำเกี่ยวกับมื้ออาหารจะเข้าใจได้ดีขึ้น เมื่อแปลงความหมายเป็น「やさしい日本語（やさしいにほんご） [jasaɕiː ɲihoɴɡo] ภาษาญี่ปุ่นแบบง่าย」

  • 「いただきます。」→「食べはじめます。命と、作ってくれた人に、ありがとう。」（จะเริ่มกินแล้ว ขอบคุณต่อชีวิตและต่อผู้ที่ทำอาหารให้）
  • 「ごちそうさまでした。」→「食べおわりました。おいしかった、ありがとう。」（กินเสร็จแล้ว อร่อยมาก ขอบคุณ）
  • 「お粗末さまでした。」→「たいしたものではありませんでした。」（คำตอบของคนที่ทำอาหารให้: ไม่ได้เป็นของดีอะไรมากนัก）
  • 「もったいない。」→「むだにするのは、惜しい。」（เสียดายที่จะทำให้สูญเปล่า）
Note

แม้คำเกี่ยวกับมื้ออาหารบางคำจะฟังดูยาก แต่ความหมายนั้นเรียบง่าย จำไว้ว่าใจของคำว่า “ขอบคุณ” อยู่ตรงกลางของคำเหล่านี้

สรุปวันนี้

  • 「いただきます」เป็นคำทักทายก่อนอาหาร ส่วน「ごちそうさま（でした）」เป็นคำทักทายหลังอาหาร
  • ทั้งสองคำแสดงความขอบคุณต่อชีวิตของอาหารและต่อผู้ที่ทำอาหารให้
  • 「いただく」เป็นรูปสุภาพของ「もらう」「ごちそう」มีที่มาจาก “การวิ่งวุ่นเพื่อเตรียมให้”
  • ไม่มีคู่สนทนาที่กำหนดตายตัว สิ่งสำคัญคือความรู้สึกขอบคุณอย่างเป็นธรรมชาติ ส่วนจะพนมมือหรือไม่นั้นขึ้นอยู่กับครอบครัวและพื้นที่
  • 「もったいない」ก็เกิดจากใจเดียวกัน คือใจที่ให้ความสำคัญกับชีวิตของอาหาร

ครั้งหน้า: “เรียนรู้ชีวิตญี่ปุ่นผ่านถ้อยคำ ⑧” หัวข้อที่อาจเป็นไปได้: เรียนคำเกี่ยวกับนิสัยรักความสะอาดของญี่ปุ่นผ่าน「お風呂」（おふろ / [oɸɯɾo] อ่างอาบน้ำหรือการอาบน้ำที่บ้าน）และ「銭湯」（せんとう / [seɴtoː] โรงอาบน้ำสาธารณะ）

บทความเพิ่มเติม